Andrej Tarkovski retrospectief

Vanaf december vertoont Filmhuis De Spiegel elke maand een film van regisseur Andrej Tarkovski in het Royal theater. De films zijn nieuw digitaal gerestaureerd. Iedere film wordt tweemaal vertoond, een keer mét en een keer zonder inleiding.

Met beeldrijke en associatieve vertellingen als Andrej Roebljov (1966), Solaris (1971), De Spiegel (1974) en vooral, Stalker (1979), verwierf Andrej Tarkovski (1932-1986) faam als een van de belangrijkste vernieuwers van de cinematografische taal. In het oeuvre van Andrej Tarkovski lopen dromen en herinneringen, heden en verleden door elkaar. De schilderachtige schoonheid van zijn beelden, de metafysische beschouwingen over de mensheid en ook Tarkovski’s heldere uiteenzettingen over de cinema inspireren nog altijd nieuwe generaties filmmakers en kunstenaars.

Innerlijke stem, eigen beeldtaal

Buiten het keurslijf van de sociaal-realistische Sovjetcinema om ontwikkelde Tarkovski een eigenzinnig oeuvre waarin hij het leven schetst als een spirituele zoektocht naar waarheid en zelfkennis – wat Tarkovski de ‘innerlijke stem van de mens’ noemt, die alleen gehoord kan worden in het bereik van het magische en transcendentale. De regisseur zag zijn films als ‘hiëroglyfen van absolute waarheid’, als een daad van creatieve schepping die, beter dan de analytische wetenschap, in staat was existentiële betekenis te onthullen.

Voor de in 1986 overleden regisseur was film bij uitstek het medium om dicht bij het ‘echte’ leven te geraken. Van alle kunsten stond film het dichtst bij de wetmatigheden van het menselijk denken en leven, stelde Tarkovski – en daarom was cinema de meest waarheidsgetrouwe kunstvorm. De vorm van Tarkovski’s films werd bepaald door extreem lange shots, een langzaam bewegende camera, bijzonder gebruik van geluid en muziek en van kleur verschietende filmbeelden.

December:
De Jeugd van Ivan (1962, 95’): zo. 15 dec, 14u en vr. 20 dec, 20u
Op zo. middag met inleiding door filmjournalist Tim Bouwhuis
12 jaar, geweld, angst

In Venetië bekroonde meesterlijke debuutfilm van Tarkovski in een nieuwe restauratie. Persoonlijke getuigenis van een Russische jongen. Voor Russische begrippen biedt deze eerste lange film van Tarkovski een ongebruikelijke kijk op de Tweede Wereldoorlog.

De ouders van de twaalfjarige Ivan zijn door de nazi’s vermoord. Gedreven door haat sluit de jongen zich aan bij een groep partizanen aan het front om tegen de Duitsers te strijden.
Het is geen conformistische sovjetoorlogsfilm vol heldendaden, maar een geëngageerde, persoonlijke getuigenis.

Deze Russische Ivan staat symbool voor alle kinderen die slachtoffer worden van oorlogsgeweld, een heel actueel thema. De verbeelding van dromen speelt een belangrijke rol.
De sovjetregering was er minder enthousiast over, waardoor de film bijna geen aandacht kreeg en in kleine roulatie werd uitgebracht.

Alles draait om tegenstellingen, uiteindelijk die tussen leven en dood. Ivan leeft tussen de contrasten, in een gebied zonder verleden of toekomst, waar geen winnaars of verliezers zijn. (M.v.H.)

**** VPRO Cinema “Tarkovski weet de mentale staat van zijn personages magistraal te verbeelden.”

Gouden Leeuw op het Filmfestival van Venetië.

Januari:
Andrej Roebljov (1966 183’)
Geen kijkwijzer
Groots opgezet historisch drama over het leven van de middeleeuwse iconenschilder Andrej Roebljov. Tarkovski en coscenarist Andrej Kontsjalovski geven een contemplatieve uiteenzetting over de taak van de kunstenaar in een door terreur geteisterde samenleving. In zijn streven een zuivere kunstvorm gestalte te geven, wenst meesterschilder Roebljov zich niet te compromitteren. Hij zwijgt. Later ontmoet hij een nar, wiens taalgebruik zich onttrekt aan de macht van de heersers. Daarvoor wordt deze gestraft.
Sovjetcensuur
Tarkovski’s visie op het samenvallen van personage en de wereld waarin deze zich bevindt, kwam met Andrej Roebljov tot een hoogtepunt. De sovjetcensuur toonde zich niet ongevoelig voor de implicaties van Tarkovski’s zwartwit- en kleurenproductie; de in 1966 voltooide CinemaScopefilm werd pas in 1971 vrijgegeven voor vertoning in de Sovjet-Unie.

Februari:
Solaris (1972, 167’)
12, angst, drugs/alcoholmisbruik
Met Solaris begaf Andrej Tarkovski zich op het terrein van de sciencefiction. Geen flitsende ruimtegevechten, maar een meditatie en existentieel drama over menselijkheid en liefde. De regisseur liet de muziek voor zijn psychologische sciencefictionmeesterwerk maken door componist Eduard Artemyev.
Een psycholoog wordt naar een ruimtebasis gestuurd om enkele vreemde gebeurtenissen te onderzoeken. De bemanning van het ruimteschip cirkelt om de ‘oceaanplaneet’ Solaris, die in staat blijkt onbewuste angsten en herinneringen te materialiseren; astronaut Kelvin wordt bezocht door zijn vroegere vriendin, die lang geleden zelfmoord heeft gepleegd. Uiteindelijk slaat de complete bemanning aan het hallucineren en raakt de werkelijkheid volledig uit zicht.
Geen technisch exotisme
Solaris, naar het boek van Stanislaw Lem, is zeer invloedrijk gebleken; Steven Soderbergh maakte zelfs nog een remake met George Clooney. De film is vaak omschreven als de Russische variant op Kubricks 2001, A Space Odyssey, maar Tarkovski zelf distantieerde zich van die vergelijking. Ook wilde hij het ‘technische exotisme’ van de traditionele SF vermijden.
Componist Eduard Artemyev creëerde een elektronisch muzikaal landschap dat subliem het mysterieuze, amorfe landschap van de planeet Solaris reflecteer

Maart:
De Spiegel (1974, 107’)
9, angst
Dit meest persoonlijke werk van Tarkovski is een mengeling van jeugdherinneringen, nieuwsbeelden en gedichten van Tarkovski’s vader, en dé archetypische Tarkovski-film.
Tijdens een zware zenuwinzinking herbeleeft de hoofdpersoon zijn jeugd. Beelden van zijn geliefde moeder, zijn eerste vriendinnetje en het huis van zijn kinderjaren trekken voorbij. Nostalgie, weemoed en dromen: Tarkovski noemde De spiegel zijn meest persoonlijke film – wat het publiek niet verhinderde de regisseur boze brieven te schrijven waarin hij gekapitteld werd vanwege ‘het hermetische karakter’ van de film. De film ondervond zo’n weerstand van de Sovjet autoriteiten dat Tarkovski met gedachte speelde om te stoppen met regisseren. Brieven van aanhangers weerhielden hem hier van. In de inleiding van De verzegelde tijd citeert hij zo’n brief: ‘Ik ben u dankbaar voor De Spiegel. Ik heb precies zo’n jeugd gehad. Hoe kon u dat weten?’
Korenvelden
Complex is De spiegel zeker: heden en verleden lopen door elkaar, het scenario is grillig en het spel is vaak geïmproviseerd. De Spiegel is dan ook dé archetypische Tarkovski-film, waarin de menselijke ziel zich metafysisch verheft boven vriendelijk wuivende korenvelden. ‘Ik geloof dat genezing ontstaat door een spirituele crisis’, schreef Tarkovski, ‘een spirituele crisis is een poging om zichzelf te vinden.’

April:
Het Offer (1986, 149’)
12, angst
De laatste film van Andrej Tarkovski won drie prijzen in Cannes. De in Zweden opgenomen film draait om Aleksandr, een voormalig acteur en filosoof die zich tot God richt om alles wat hij lief heeft op te geven en zo een nucleaire oorlog te voorkomen.
Erland Josephson, de bekende Bergman-acteur, is de succesvolle dramaturg Aleksandr, die te midden van vrienden in een buitenhuisje zijn verjaardag viert. Intussen is de Bom gevallen en de Derde Wereldoorlog nakende. Aleksandr lijkt zich als enige bewust van de volle omvang van de ramp; hij besluit zijn bezittingen te offeren om God te smeken het onheil te keren. Af en toe krijgt hij bezoek van de postbode, die lustig Nietzsche-citaten uit zijn mouw schudt.
Eerlijk mens
Tarkovski typeerde de hoofdpersoon als antiheld, denker en eerlijk mens: ‘Hij riskeert het gevaar niet begrepen te worden door mensen uit zijn omgeving. Zij beschouwen zijn optreden niet als resoluut, maar als wanhopig en destructief.’ De regisseur overleed aan longkanker niet lang nadat de film in Cannes drie prijzen had gewonnen.

Mei:
Stalker (1979, 162’)
12, angst, drugs/alcoholmisbruik, grof taalgebruik
De mysterieuze gids Stalker leidt een wetenschapper en een schrijver door de Verboden Zone, een hermetisch afgesloten terrein vol afval. Stalker was in de jaren tachtig een cultfilm, vol nucleaire doem. Nieuwe restauratie, te zien bij de tentoonstelling rond Tarkovski.
In Tarkovski’s tweede sciencefictionfilm na Solaris (1972) volgen we drie mannen op hun expeditie naar en door de ‘Zone’, een door de overheid afgesloten gebied dat naar verluidt restanten herbergt van buitenaards bezoek. Het doel van de reis is de ‘Kamer’ waar de diepste wensen van de bezoekers vervuld kunnen worden. Nadat een gids (de ‘stalker’ uit de titel) hen veilig naar de mysterieuze plek heeft geloodst, worden twee reizigers, een professor en een schrijver, vooral met zichzelf geconfronteerd.
Profetisch
Wie mocht denken dat Stalker een avonturenfilm is, komt bedrogen uit. Dat wil zeggen: de kijker die zich openstelt voor het trage tempo van de film, staat een heel ander soort avontuur te wachten. ‘Een reis door het menselijk bewustzijn’, zoals een recensent van Trouw schreef. Profetisch leek de film ook, toen een kernramp het Oekraïense Tsjernobyl zeven jaar later herschiep in een gebied dat akelig veel op de ‘Zone’ leek. Pure fictie en bijna even angstaanjagend is trouwens de sterk door Stalker beïnvloede Netflix-film Annihilation uit 2018.

Kraakpand
Stalker was in de jaren tachtig een cultfilm in het circuit van de ‘tegenbeweging’. De suggestie van nucleaire doem, de anarchistische verhaallijn en de industriële omgeving waardoorheen de mannen zich een weg banen, sloot naadloos aan op de kaalslagsfeer in menig kraakpand. Een beklemmende film met zeer trage shots, maar dat draagt alleen maar bij tot de verpletterende kijkervaring die Stalker is. ‘Het basisthema van Stalker is […] het lijden van de mens die zijn gevoel van eigenwaarde heeft verloren’, aldus Tarkovski.

Juni:
Andrey Tarkovsky. A Cinema Prayer (2019, 97’)
16, geweld, angst
Inzichtelijke documentaire over het leven en werk van Andrej Tarkovski, geregisseerd door zijn zoon, Andrej Andrejevitsj Tarkovski. Bijzonder is dat Tarkovski zijn verhaal zelf vertelt, waarbij hij zijn herinneringen, zijn kijk op kunst en zijn ideeën over niets minder dan de betekenis van het menselijk bestaan met ons deelt. Dankzij zeldzame audio-opnamen kun je je onderdompelen in de mysterieuze wereld van Tarkovski’s filmisch universum, dat eindelijk voor ons ontsloten wordt.
De film bevat ook enkele nooit eerder uitgebrachte opnames van gedichten van Arseni Tarkovski, een van de grootste Russische dichters van de twintigste eeuw en de vader van de regisseur. De poëzie van zijn vader heeft altijd een invloed gehad op de films van Andrej.
Dertig jaar na zijn dood is het opnieuw mogelijk om de stem van de iconisch regisseur te horen, terwijl hij praat over zijn leven, zijn beroep en zijn roeping. Een prachtig postscriptum bij het Andrei Tarkovski retrospectief.